De inwoner is geen koerier van de eigen gegevens

De paradox van de bewijslast

Wie bij de gemeente iets aanvraagt — een vergoeding, een voorziening, ondersteuning — moet meestal eerst bewijzen dat hij er recht op heeft. Een inkomensverklaring van de Belastingdienst. Een uittreksel. Een bewijs van inschrijving. De inwoner verzamelt documenten bij de ene overheidsorganisatie om ze in te leveren bij de andere.

Dat is vreemd, want die gegevens hééft de overheid al. Ze staan in de basisregistraties en bij instanties zoals de Belastingdienst en het UWV. Toch leggen we het halen en brengen bij de inwoner neer. Arre Zuurmond, oud-regeringscommissaris Informatiehuishouding, noemt dit de burger als koerier: iemand die documenten van loket naar loket draagt omdat de loketten niet met elkaar praten.

Waarom dit meer kost dan tijd

Het koerierswerk is niet alleen omslachtig. Het is ook de plek waar het misgaat. Een verkeerd document, een gemiste bijlage, een verlopen verklaring — en de aanvraag stokt of wordt afgewezen. Wie de weg kent, redt zich. Wie dat niet kan, haakt af of krijgt niet waar hij recht op heeft.

En er is een diepere prijs. Elk document dat een inwoner zelf moet aanleveren, is een document dat gecontroleerd moet worden — vanuit wantrouwen. De toeslagenaffaire heeft laten zien waar dat toe kan leiden: een stelsel dat bewijslast bij mensen legt en hard oordeelt als er iets niet klopt.

Omdenken: gegevens moeten stromen

De oplossing is geen beter uploadformulier, maar het schrappen van de uploadstap. Als de wet vraagt of iemands inkomen onder een grens ligt, kan het systeem dat — met toestemming van de inwoner — rechtstreeks bij de bron controleren. Het antwoord is dan geen stapel documenten, maar een gericht gegeven: ja of nee.

Dat is meteen ook beter voor de privacy. Waarom een volledige belastingopgave delen als één bedrag — het verzamelinkomen — genoeg is? Wie bij de bron ophaalt, kan zich beperken tot precies dat wat de wet nodig heeft. Niet meer, niet minder.

Wat dit vraagt van het aanvraagproces

Eenmalige gegevensuitvraag lukt alleen als het aanvraagproces vanaf het begin zo is ontworpen. Het formulier moet wéten welke gegevens de wet vereist en waar die te vinden zijn — anders blijft het gissen en dus uploaden. Daarom begint Zendd niet bij het formulier, maar bij de wet: uit de wettekst volgt welke gegevens nodig zijn, en dus wat het systeem bij de bron kan ophalen en wat er nog écht aan de inwoner gevraagd moet worden.

Zo verdwijnt het koerierswerk — en houdt de gemeente een aanvraag over die klopt, controleerbaar is en uitlegbaar. Lees meer over wat dit voor uw gemeente betekent.